سپاسگزاری

حالا تو نیستی
و صبح می‌تواند دهانش را ببندد
هر گندم کمی از سنگ آسیاب را می‌ساید
من استخوان‌هایم را خمیرشده به پشت می‌کشم
حالا تو نیستی
و نام تو از گلویم پایین نمی‌رود

سپاست می‌گویم
به خاطر چشم‌هایی که داری
برای نفسی که می‌تواند
عصرهای زمستان را تسکین دهد

سپاسگزارم به خاطر بادهایی که به خانه‌ام فرستادی
و شانه‌ای که دادی
تا تنهایی‌ام را به دوش بکشم
و از کوچه‌های تاریک بگذرانم

صدایم کن
تا رگی از دریا بریده شود
و رودخانه‌ای از شنوایی من بگذرد

ممنونم به خاطر سنگی که در من انداختی دیوانه!
به خاطر اندوه دایره‌دایره
و چیزهای دیگر

—رضا جمالی حاجیانی

قرنها بگذشت

از بریدگی کم‌عرضی و کم‌عمقی میگذریم / خاکریز کوتاهی / به‌سختی به‌کندی چند قدمی بالا میاییم / تا مستطیل متناسبی / صدوبیست قدم در هفتاد قدم، وقتی اهل هندسه همراه داری / که نه، چمن‌زار یا سبزه‌زار نیست / بلکه مرغزار جمع‌وجوری‌ست، وقتی اهل ادب همراه داری / با چارتایی زبان‌گنجشک تنگ هم / تنومند و کهنسال /

دنباله‌ی درختها شیب ملایمی میکشد طرف راه باریکه‌ای / به راست و پایین / بین دو ردیف شمشاد سرسبز که از نزدیک میبینیم شمشاد نیستند / نگاهی به هم میندازیم و دل به وسوسه میدهیم / نه که به‌هرحال پی کنج دنجی دور از چشم میگردیم / کوره‌راه پیچ ملایمی میخورد و حالا ناغافل سرازیری ترسناکی‌ست / برنگردیم؟ / برنمیگردیم / تند میکنیم خواسته ناخواسته و آهسته میکنیم و دست میگیریم و تعادل از دست داده نداده دست میندازیم به درختچه‌های ناشناس دو طرف / حیرت میکنیم از نرمی شاخه‌ها و با همه نازکی از قوت شاخه‌ها که نمیشکنند و لطیفی برگها که توی مشت له میشوند و کف دستکش رد ردهای سبز میندازند / تا که از خم آخر میگذریم /

شنزار ساحل رود عریضی / نقره‌یی درخشانی زیر آفتابی شاغولی انتقامی / کم‌عمق با سنگریزه‌های یکدستی که برق میزنند زیر آب / خودبه‌خود راه جدا می‌کنیم / «گرچه از کوی وفا گشت به صد مرحله دور / چشم دارم که سلامی برسانی ز منش» / به راست، به چپ / و خلوتهای مغتنمی / بالادست، دور از کرانه‌ی رود و بعد تبریزیهای نازک‌اندامی و درختچه‌های بی‌نامی تا پای تپه / پایین‌دست، خیلی دور از کرانه و بعد صفهای نامنظم تبریزیهای سن‌وسال‌داری و بوته‌های این بار واقعاً شمشادی کشیده تا دامنه‌ی تپه / برمیگردیم دقایقی بعدتر کنار هم / قدمی میزنیم / ولی قرار نمی‌گیریم، مطمئن نیستیم چرا / رود ساکتی و شاخبرگهای ساکنی، بی هیچ نشانه‌ای از پاییز زودرس / خش‌خش شنهای زیر پا و لاعلاجی منظره‌ی حاشیه‌ی رود / گذشته از مزبله‌ی همیشه دوسه جور نقاب سرمه‌ای و مشکی کپک‌زده و چندتایی دستکش یک بار مصرف، بدرنگ و بی‌رنگ / زیر آفتاب برهنه‌ای بدخلق / چندک‌نزده کنار آب و دستهای دستکش‌پوش به‌آب‌نزده با چند قطره‌ای الکل تیمم میکنیم برمیگردیم طرف راه باریکه که میبینیم سربالای راحتی‌ست /

تا که بالای تپه‌ایم، و نفس راحت / آسمان نزدیکی و آبی ملایمی / پناه میگیریم بی‌گفت‌وگو به سایه‌ی زبان‌گنجشکها / دوتایی / دقایقی وول میخورم من تا که عاقبت چارزانوی راحتی مینشینم و کیف باز میکنم نقشه بیرون میکشم پهن میکنم روی علفها ببینم کجا به کجاست / دقایقی طاقباز دراز میکشم من و چشم میبندم / فکری که چه پررفت‌آمد چه پرسرصداست جاده، فکری که این بالا به لطف زبان‌گنجشکها آفتاب تیزی تندی کمتری دارد / چهچه‌ی پرنده‌های دوری / دامنه‌دارتر و نازکتر از جیک‌وپیک گنجشکها /

—شمیم بهار

شش حکایت کوتاه از گیتی سروش

[فریده] همه‌ی هیجان‌ها را دیده بود. هیجان روی تختخواب فنری کهنه با روکش شله‌ی قرمز، روی دیوان جادار کنار دیوار که از تخت چوبی هم سخت‌تر بود، روی تخته‌‌‌پوست سفید بالای اتاق که از همه بدتر بود، پشم‌های سفید به همه‌جای لباس می‌چسبید، و حتا یک‌بار روی قالی خالی کف اتاق پذیرایی، لابه‌لای میز و صندلی راحتی‌ها و صندلی‌های لهستانی، بعدتر که گلیم رسم شده بود روی گلیم، روی گلیم سبز و گلیم خاکستری مات؛ هیجان در تاریکی تالار سینماها وقتی هنوز هیچ‌کس راه نیفتاده بود و وقتی دیگر همه راه افتاده بودند در چایخانه‌ها و بارها که گاهی حتا تاریک هم نبود، و در میهمانی‌ها، وقتی صاحبخانه خبر می‌کرد و آهنگ آهسته‌ای می‌گذاشت و چراغ‌ها را خاموش می‌کرد، و در میهمانی همیشه لااقل چراغ یکی از اتاق‌های کناری روشن بود و کسی در چارچوبه‌ی در ایستاده بود؛ هیجان در اتاقی که پر از سروصدای زنگ در و تلفن و گریه‌ی بچه بود، اتاقی که دور از ساختمان اصلی ساکت بود اما حتا یک لیوان آب خوردن هم درش پیدا نمی‌شد، اتاقی که پر بود از کتاب و گرامافن و صفحه و شمایل‌های روی دیوار و چراغ‌هایی که در چشم میفتاد...

لذت لذت بود، و همه‌ی هیجان‌ها، مثل همه‌ی سقف‌ها، یک شکل بود؛ اما چرا با اعمال شاقه؟ و به عوض اعمال شاقه چرا نمی‌باید پول می‌گرفت؟ پول: راحتی یک اتاق مهمانخانه که می‌شد زنگ زد و دستور غذا داد و حمام کرد و فکر ملحفه‌ها نبود. فریده مزه‌اش را چشیده بود، گرچه صبح ناچار کسری پولش را داده بود؛ و پولی که به مرد قرض می‌دادیم جزو عاشقی بود و برنمی‌گشت، یا لااقل زود و به‌راحتی برنمی‌گشت. بااینهمه لذت شاید همیشه لذت نبود؛ و به عوض چیزهایی که نبود چرا نمی‌باید پول می‌گرفت.

حرف زدن با ما بی‌فایده بود چراکه ما هنوز دختربچه بودیم... اما عشق فقط برای مرد اول بود، اولین مرد واقعی، و وقتی می‌گذشت همه‌چیز می‌گذشت؛ و این به شرطی بود که پیش‌تر به وسوسه‌ی تخت‌خواب ثبت‌شده پیش عمه‌ها و خاله‌ها سست نشده بودیم، و به شرطی بود که همین بار اول جرئت گذشتن از نچ‌نچ و ترس دوروبری‌ها و اسم دخترهایی که همراه اسم مرد می‌آمد و خیال خواستگارهای دور را داشتیم چراکه بی‌شهامت نمی‌شد؛ وگرنه منتظر می‌نشستیم و ادبیات می‌خواندیم و نمی‌فهمدیم که پشت پیشانی مرد هیچ فکری نبود و باید در رختخواب باش بودیم تا بودیم؛ اما بعد، وقتی گذشته بود و امضاها، اگر به ناچار امضا می‌کردیم، تنها به امید بچه‌هایی بود که پیش‌تر می‌خواستیم و نداشتیم، وقتی گذشته بود و وقتی زندگی تمام بود و هیچ‌کس نمی‌دیدید که تمام بود، چه می‌ماند جز لذت که همه‌چیز نبود؛ و به عوض همه‌ی چیزهایی که نمانده بود چرا نمی‌باید پول می‌گرفت؟

—شمیم بهار

این قول را به من بده، فرزندم*

غیراخلاقی‌بودن دروغگویی در حمله‌ به حقیقت مقدس نهفته نیست. توسل به حقیقت به‌ندرت امتیاز ویژه‌ی جامعه‌ای محسوب می‌شود که اعضایش را به‌زور وادار به هر چه بهتر اعتراف‌کردن می‌کند تا به شکار آنان بپردازد. ناسزاوار است که غیرحقیقت کلی (universal untruth) بر حقیقت جزئی (particular truth) تاکید بورزد در همان حالی که بلافاصله آن را به ضد خود بدل می‌کند. با وجود این، در مورد دروغ چیزی مشمئزکننده وجود دارد و آگاهی از آن هر چند که با تازیانه‌ی باستانی، ملکه‌ی ذهن شود، هنوز چهره‌ی زندانبانان را آشکار می‌سازد. خطا در صداقت افراطی نهفته است. آدمی که دروغ می‌گوید شرمنده است، چراکه هر دروغ، به او پستی جهانی را می‌آموزد که در حالی‌ که او را وامی‌دارد تا برای زنده‌ماندن دروغ بگوید، بی‌درنگ آوازی در مدح وفاداری و صداقت می‌خواند.** این شرم، دروغگویی افرادی را که سرشت منظمتر و ظریفتری دارند برملا می‌کند. آنان این کار را به شیوه‌ای بد انجام می‌دهند، به‌نحوی که خود این کار حقیقتاً دروغ را به حمله‌ای اخلاقی به ضد دیگری بدل می‌کند؛ این امر دال بر حماقت آن دیگری می‌شود و بنابراین به ابزار بیان اهانت بدل می‌گردد. در بین کارپردازان خبره‌ی امروزی، مدتهاست که دروغ کارکرد صادقانه‌ی واژگون جلوه‌دادن واقعیت را از دست داده است. هیچ‌کس به هیچ‌کس اعتماد ندارد، هر کس همه‌چیز را می‌‌داند. دروغها فقط برای این گفته می‌شوند که فرد به کسی بفهماند که نه به خود او نیازی دارد و نه به نظر مثبت او. دروغ که روزگاری ابزار لیبرالی ارتباط بود، امروزه به یکی از تکنیک‌های وقاحت بدل شده است که هر فرد را قادر می‌سازد به دور خود فضایی یخزده بگستراند تا بتواند در پناه آن رشد و نمو کند.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* اشاره‌ای است به مصرعی از شعر شاعر رمانتیک، رابرت رابنیک (۱۸۰۵-۵۲)، «بیش از همه فرزندم وفادار باش و صادق و هرگز اجازه مده دروغ دهان تو را نجس کند.»
** اشاره به آوازی که موتسارت موسیقی آن را ساخته است.

—اخلاق صغیر، تئودور آدورنو، ترجمه‌ی هاله لاجوردی

ببیت

به دفترش که نزدیک می‌شد قدم‌هایش را تندتر می‌کرد و زیر لب می‌گفت: «بهتر است عجله کنم.» در این شهر همه عجله می‌کردند فقط برای اینکه عجله کرده باشند. آدم‌ها توی اتومبیل‌ها عجله می‌کردند تا در ترافیک پرعجله از یکدیگر سبقت بگیرند. آدم‌ها عجله می‌کردند تا خودشان را به قطار برسانند درحالی‌که یک دقیقه‌ی بعد قطار دیگری می‌رسید، بعد عجله می‌کردند و از قطار پایین می‌پریدند و دوان‌دوان از این طرف خیابان به آن طرف خیابان می‌رفتند تا خودشان را به ساختمان‌ها برسانند و سوار آسانسورهای سریع‌السیر پرعجله شوند. آدم‌ها در اغذیه‌فروشی‌ها با عجله غذایی را می‌بلعیدند که آشپزها با عجله آن را سرخ کرده بودند. آدم‌ها توی سلمانی‌ها تند و تند می‌گفتند: «فقط یک بار صورتم را بتراش، عجله دارم.» در اداره‌ها و دفاتر کار تابلویی زده بودند که روی آن‌ها نوشته بود: «امروز خیلی کار دارم» و «خداوند جهان را در شش روز آفرید ـــ شما هم می‌توانید هر مطلبی دارید در شش دقیقه بگویید.» و در همین اداره‌ها و دفاتر کار آدم‌ها با بی‌تابی می‌خواستند از دست ارباب‌رجوع خلاص شوند. آدم‌هایی که پیرارسال پنج هزار دلار درآورده بودند و پارسال ده هزار دلار، به اعصاب داغان‌شده و مغزهای خشکیده‌ی خود فشار می‌آوردند تا بلکه بتوانند امسال بیست هزار دلار دربیاورند؛ و آدم‌هایی که بلافاصله پس از درآوردن بیست هزار دلار از پا درآمده بودند عجله می‌کردند تا به قطار برسند و دوره‌ی مرخصی خود را که پزشکان عجول تجویز کرده بودند با عجله بگذرانند.

ببیت هم در میان آنان با عجله به دفترش بازگشت تا در آنجا بی‌آنکه کار چندانی داشته باشد بنشیند و فقط کارمندانی را که وانمود می‌کردند دارند عجله می‌کنند تماشا کند.

—سینکلر لوییس، ترجمه‌ی منوچهر بدیعی